ملی شدن نفت، دست انگلیس را از ایران کوتاه کرد

در گفت‌وگو با روزنامه‌ی اعتماد

محسن آزموده: محمدعلی همایون کاتوزیان یا چنان که در خارج از مرزها می نامندش، هما کاتوزیان، شاید برای پاسخ به انتقادهایی که اخیرا و به ویژه از سوی برخی اقتصاددان های وطنی از عملکرد دکتر مصدق مطرح شده، بهترین گزینه است که هم آثار متعدد و قابل توجهی در این زمینه نگاشته و هم در مقام یک اقتصاددان می تواند نقدهای ایشان را پاسخ گوید. این استاد بخش مطالعات شرقی دانشگاه آکسفورد، با آثار و گفتار پژوهشی فراوانش در حوزه تاریخ و ادبیات ایران شناخته شده تر از آن است که نیاز به معرفی داشته باشد. تعلق خاطر او به نهضت ملی و دکتر مصدق صدالبته سبب نشده که از بررسی انتقادی رخدادهایی که از بزنگاه های حساس تاریخ معاصر ایران است، غافل بماند. به مناسبت ۲۹ اسفند، سالروز ملی شدن نفت ایران گفت وگویی با دکتر کاتوزیان داشتیم که از نظر می گذرد.
نفت «بزرگ ترین عامل بدبختی ایران» نیست، زیرا اولاریشه های دولت و جامعه پر مشکل در جای دیگر است ثانیا اگر درآمد نفت نبود، وضع اقتصادی ایران شاید از افغانستان هم عقب تر می بود، چنان که اوایل قرن بیستم سطح زندگی در ایران از کنیا هم-که مستعمره انگلستان بود-پایین تر بود.
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

به نظر شما انگیزه و هدف اصلی نهضت ملی شدن نفت چه بود؟ آیا هدف جنبش ملی صرفا کوتاه کردن دست اجانب و به دست آوردن استقلال ملی بود یا دکتر مصدق و یارانش اهداف ضمنی دیگری را نیز دنبال می کردند؟ طرح این پرسش ناظر بر این مفروض است که شما همواره در آثارتان بر موضوع قانون به مثابه عنصر مفقوده در نظام سیاسی اجتماعی و حقوقی ایران تاکید می کنید.
ملی کردن نفت حاصل و نتیجه سال ها کوشش برای استیفای حقوق ایران از شرکت نفت ایران و انگلیس بود. مذاکراتی که تا آن زمان شده بود، به قرارداد گس-گلشاییان یا «قرارداد الحاقی» انجامیده بود. بر اثر این قراردادِ پیشنهادی ایران حقوق و امتیازات بیشتری از قرارداد ۱۹۳۳ به دست می آورد. اما مبارزان ملی این را کافی نمی دانستند و کم کم به این فکر افتادند که دست شرکت نفت را به کلی از ایران و صنعت نفت ایران کوتاه کنند. در نتیجه، علاوه بر استیفای حقوق ایران، موضوع مهم تر و بزرگ تری مطرح شد و آن، تامین استقلال کامل ایران برای بنیاد کردن یک دموکراسی پایدار بود. و به همین جهت آن جنبش نه «نهضت ملی کردن صنعت نفت» بلکه «نهضت ملی» خوانده شد. استدلال مصدق و یارانش این بود که تا یک شرکت خارجی به اهمیت شرکت نفت کنترل بزرگ ترین صنعت ایران را در دست دارد و در استان نفتی خوزستان عملاحاکم است، استقرار یک دموکراسی واقعی و پایدار ممکن نیست زیرا این شرکت برای حفظ و پیشبرد منافع خود آشکار و پوشیده در امور سیاسی ایران دخالت می کند. به این ترتیب ملیون به این نتیجه رسیدند که باید دست شرکت را به کلی کوتاه کرد اما در شیوه انجام آن مردد بودند. توضیح اینکه رضاشاه قرارداد دارسی را یکجانبه الغا کرد. انگلستان به جامعه ملل شکایت کرد که ایران حقوق بین الملل را زیر پا گذاشته است. در نتیجه ایران ناگزیر به مذاکره با شرکت نفت شد که حاصل آن، قرارداد ۱۹۳۳ بود، یعنی همان قراردادی که در اواخر دهه ۱۳۲۰ مورد دعوا بود. بنابراین ملیون نگران بودند که اگر قرارداد را یکجانبه الغا کنند، همان پیش بیاید که پیشتر آمده بود، یعنی شکایت انگلستان (این بار) به سازمان ملل و ناگزیر شدن از مذاکره با شرکت، که نتیجه آن هر چه می بود، شرکت نفت بر سر جای خود می ماند. اینجا بود که فکر ملی کردن صنعت نفت مطرح شد و این الگویی بود که ملیون از خود انگلستان گرفته بودند: پس از جنگ جهانی دوم دولت حزب کارگر بر سر کار آمده بود و از جمله چهار صنعت بزرگ را ملی کرده بود بدون اینکه مخالفانش نفس ملی کردن را که از طریق لوایح پارلمانی انجام شد، غیرقانونی بدانند. این بود که ملیون شعار و برنامه ملی کردن صنعت نفت را پیش نهادند. دکتر مصدق طرح ملی شدن نفت را وقتی از مجلس گذراند که هنوز رهبر اقلیت بود. نه همان، که حتی پذیرش نخست وزیری را مشروط به تصویب قانون خلع ید (یعنی چگونگی کوتاه کردن دست شرکت نفت) کرد یعنی وقتی نخست وزیر شد هم نفت ملی شده بود و هم قانون خلع ید از مجلس گذشته بود. به این ترتیب هیچ اقدام دیگری برای کوتاه کردن دست شرکت نفت متصور نبود و نیست، که آنها امیدوار بودند با افزودن زیاد بر درآمد نفت، ایران زمینه را برای پیشرفت و توسعه اقتصادی و اجتماعی آماده کند. هر کس می گوید مصدق-در واقع مجلس شورای ملی- نباید نفت را ملی می کرد، لازم است که به دقت بگوید پس چه باید می کرد، آیا باید «قرارداد الحاقی» را می پذیرفت و شرکت نفت را ابقا می کرد؟ ملی شدن نفت گام بزرگی برای کوتاه کردن دست شرکت سابق از سیاست ایران و (در عین حال) افزایش درآمد نفت ایران بود. این هر دو حتی پس از ۲۸ مرداد تا اندازه یی- اگرچه نه تا آن حد که ملیون می خواستند- ادامه یافت: هم قدرت انگلیس به شدت در ایران کاهش یافت، هم درآمد پنجاه- پنجاه نفت بسیار بیشتر از امتیاز ۱۹۳۳ (حتی به اضافه «قرارداد الحاقی») بود، گذشته از اینکه سررسید کنسرسیوم ۱۹۷۹ بود، حال آنکه سررسید امتیاز ۱۹۳۳، ۱۹۳۳ بود. پس بهترین شیوه همان ملی کردن نفت بود. اما اگر کسانی عقیده دارند که پس از ملی شدن باید صنعت نفت را خصوصی می کردند، اولا کل بخش خصوصی ایران در آن زمان به هیچ وجه ظرفیت و توانایی اقتصادی و مالی برای اجرای چنین برنامه یی را نداشت، ثانیا ذخایر نفت بزرگ ترین گنجینه ملت ایران بود (و هنوز هم هست) و رانت آن در حکم مائده یی آسمانی است که نباید فقط پاره یی از افراد از آن بهره گیرند.

منتقدان مذکور معتقدند رفتار و کردار پوپولیستی مصدق و عملکرد او در مثلاخواست انحلال مجلس، پیامدهای ناصوابی در روند وقایع تاریخی گذاشت و خود یکی از زمینه سازهای اولیه کودتای بیست و هشتم مرداد شد. به نظر شما تا چه حد این انتقاد بر مصدق و عملکردش وارد است؟
انحلال مجلس هفدهم از طریق رفراندوم برای اجرای انتخابات جدید جهت تشکیل مجلس هجدهم را نمی توان کاری «پوپولیستی» نامید. از یک سو کسانی چون دکتر بقایی، حسین مکی، حائری زاده و… که به نام مصدق و نهضت ملی به عنوان نماینده مجلس هفدهم انتخاب شده بودند: اینک سردسته دشمنان مصدق شده بودند. از سوی دیگر مصدق نگران بود (و اینک اسناد سی آی ای نشان داده اند که حق داشت) که کودتاچیان به ۱۰، ۲۰ تن از نمایندگان مجلس رشوه بدهند تا با کمک آنان دولت را ساقط کنند. اما اینکه این اقدام از نظر سیاسی کار اشتباهی بود چون زمینه را برای کودتای ۲۸ مرداد آماده کرد را هزار بار به خود مصدق گفتند و صد بار هم بنده در «اقتصاد سیاسی در ایران» و «مصدق و مبارزه برای قدرت در ایران» تکرار کردم. این جمله خلیل ملکی به مصدق برای انصراف او از رفراندوم معروف است: «آقای دکتر مصدق این راهی که شما می روید به جهنم است ولی ما تا جهنم به دنبال شما خواهیم آمد». این را دکتر کریم سنجابی که خود در آن ملاقات حضور داشت برای اینجانب نقل کرد و بنده با نقل آن در مقدمه «خاطرات سیاسی خلیل ملکی» آن را معروف کردم.

برخی معتقدند نفت علت العلل بدبختی های ایران در طول تاریخ یکصد ساله گذشته است، شما تا چه اندازه با این نظر موافقید؟
اینجانب یکی از سه تن اقتصاددانی بودم که بیش از ۴۰ سال پیش درآمد نفتی کشورهای صادرکننده نفت را «رانت» اعلام کردند که نزدیک به ۲۰ سال طول کشید تا اقتصاددانان و جامعه شناسان غربی آن را بپذیرند (اقتصاددانان و جامعه شناسان خودمانی که اصلا حالی شان نبود). آن دو تن دیگر دنبال کار را نگرفتند ولی بنده ادامه دادم و به ویژه در «اقتصاد سیاسی ایران» نشان دادم چگونه رانت نفت در کشورهای استبدادی موجب تشدید استبداد و فساد اقتصادی و اجتماعی می شود. اما درآمد نفت به خودی خود عامل استبداد نیست. اگر این طور بود الان باید در نروژ دولت استبدادی برقرار می بود. نفت وضع استبدادی موجود را که ریشه های عمیق تاریخی دارد تشدید می کند اما به وجود نمی آورد. دیگر اینکه نفت به عنوان بزرگ ترین گنجینه ملی از نروژ گرفته تا ونزوئلادر دست دولت است و باید همین طور هم باشد. اگر خصوصی شود معنایش این است که به جای همه ملت فقط پاره یی افراد از رانت آن-که چنان که گفتم پولی کار نکرده و در حکم موهبتی الهی است- بهره مند خواهند شد. گذشته از این، نفت «بزرگ ترین عامل بدبختی ایران» نیست، زیرا اولاو چنان که گفتم، ریشه های دولت و جامعه استبدادی در جای دیگر است، و ثانیا اگر درآمد نفت نبود، وضع اقتصادی ایران شاید از افغانستان هم عقب تر می بود، چنان که اوایل قرن بیستم سطح زندگی در ایران از کنیا هم-که مستعمره انگلستان بود-پایین تر بود.

خود شما به عنوان محققی که سال ها در این زمینه فعالیت و پژوهش کرده اید، چه انتقاد یا انتقادهایی به دکتر مصدق وارد می دانید و در کجا عملکرد او را مثبت ارزیابی می کنید؟
در بهمن ماه ۱۳۳۱-یعنی در اوج پیروزی نهضت ملی در داخل و خارج ایران- بانک جهانی داوطلب شد که بین ایران و انگلستان میانجیگری کند به این ترتیب که برای مدت دو سال عملیات صنعت نفت را در دست گیرد، نفت را صادر کند، بخشی از درآمد آن را به دولت ایران و بخش دیگری را به شرکت سابق نفت بدهد و بخش سوم را ذخیره کند تا پس از اینکه دولت ایران و شرکت نفت بر اثر مذاکره به توافق رسیدند آن را بین خود تقسیم کنند. انگلستان این پیشنهاد را تحت فشار امریکا پذیرفت، اما دولت ایران رد کرد. مصدق اساسا این پیشنهاد را قابل قبول می دانست ولی از ترس اینکه به «خیانت» متهم نشود آن را نپذیرفت. باید تاکید کنم با شناختی که از سیاست در ایران داریم، ترس او بی جهت نبود و اگر این پیشنهاد را-که بهترین طریق حل مساله بود- می پذیرفت، هم راست ها و هم چپ ها او را به «خیانت» متهم می کردند. مصدق پیشنهادهای بعدی را هم نپذیرفت که شرح آن از حوصله این مختصر خارج است و آن را در کتاب «مصدق و مبارزه برای قدرت در ایران» آورده ام. اگر مصدق با بهترین قرارداد ممکن در آن شرایط که تایید امریکا را هم داشت با انگلیس کنار آمده بود، نهضت ملی آن گونه شکست نمی خورد. دیگر اینکه اگر-در عین حال- دولت مصدق با اجرای قانون جلوی هرج و مرج و قانون شکنی دشمنان راست و چپ نهضت را می گرفت کودتای ۲۸ مرداد اجتناب پذیر می بود. اما گفتن این حرف امروز آسان است. چند تن از سران و هواخواهان نهضت ملی حاضر بودند از چنین اقداماتی دفاع کنند؟مصدق سیاستمدار درستکار و شرافتمندی بود که یک عمر خواهان استقلال و دموکراسی بود و بهای سنگین آن را هم پرداخت. اما از زمره انبیا و اولیا و امامزادگان نبود. و از جمله چنان که بنده در چندین نوشته نشان داده ام، جنم و مهارت او در رهبری اقلیت خیلی بیشتر از ریاست دولت بود.

روزنامه اعتماد، شماره ۲۳۵۸ به تاریخ ۲۸ اسفند ۱۳۹۰، صفحه اول



مطالب مرتبط

خلیل ملکی و مسأله مدرن‌شدن ایران

پاسخ‌های دکتر همایون کاتوزیان به پرسش‌های مهرنامه   خلیلی ملکی چه تصوری از مدرن‌شدن ایران داشت؟ و به این مدرن‌شدن چه واکنشی نشان داد؟ ملکی به همه دستاوردهای اصیل و سودمند جهان نو اعتقاد [...]

نفت و گاز همچنان در سیاست اهمیت دارند

     پاسخ‌های اختصاصی دکتر کاتوزیان به‌پرسش‌های هفته نامه مثلث: نفت و گاز همچنان در سیاست اهمیت دارند     با‌توجه به تحریم‌های غرب و به ویژه آمریکا  ‌علیه ایران، دولت ایران باید چه [...]

فوکو، انقلاب ایران و جامعه کوتاه‌مدت

نگاه من به تاریخ ایران واقع‌بینانه است فوكو، انقلاب ايران و جامعه كوتاه‌مدت در گفتگوی همایون کاتوزیان با مهدی بازرگانی (روزنامه اعتماد) مهدي بازرگاني: آقاي دکتر در مقطعي كه انقلاب ايران رخ [...]

دولت جلوی قانون شکنی مستمر را بگیرد

بررسي خاطرات سياسي خليل ملكي در گفت وگو با محمد علي همايون كاتوزيان گفت‌وگوکننده: مریم طهماسبی| روزنامه اعتماد ۳۰ آبان ۱۳۹۲ مريم طهماسبي/ اگر انسان نگاه روايي صرف را از تاريخ بردارد و آن را [...]

کار، کار انگلیسی ها نبود: کودتای سوم اسفند و برآمدن رضاشاه در گفتگو با همایون کاتوزیان

علي افتخاري روزبهاني- محمدعلی همایون کاتوزیان تاریخ نگار و استاد ایرانی دانشگاه آکسفورد معتقد است باور رایجی که در خصوص نقش انگلیسی ها در کودتای سوم اسفند 1299 و برآمدن رضاخان وجود دارد،غلط است. [...]


نام (ضروری):
پست الکترونیک (ضروری):
وب‌سایت:
نظر: