شعرِ انقلابِ مشروطه

انقلابِ مشروطه شاهدِ بار دادن و شکوفاییِ شاعرانِ خوش‌قریحه‌ای بود که عمدتاً درباره‌ی مضامین سیاسی و اجتماعی شعر می‌سرودند و شعرهای‌شان را هم درجا در روزنامه‌ها و رساله‌های سیاسی منتشر می‌کردند. شعرشان بی‌شک شعری بود نو و پرطراوت و مدرن، اغلب‌ تجربه‌هایی در قالب‌های کلاسیک یا نوکلاسیکِ تحول‌یافته‌ی شعر فارسی، تجربه‌هایی که صنایع و تمهیدات ادبی تازه‌ای ابداع می‌کرد و بعضی وقت‌ها حاویِ کلمات و اصطلاحاتی محاوره‌ای و حتا عامیانه بودند.

بدین‌ترتیب شعرِ فارسی که در سرتاسر تاریخِ دور و درازش ابزارِ اصلی بیانِ ادبی واجتماعی بوده، عقاید و احساسات را نمود داده، موعظه کرده، و تحقیر کردهبود، قابلیت‌های خود را برای بدل شدن به مؤثرترین ابزارِ مبارزاتِ مردمی در طلبِ مشروطه، قانون، آزادی، و حتا ناسیونالیسم نشان داد، وبه مؤثرترین ابزار برای مخالفت با حاکمیتِ استبدادی، عقب‌ماندگی، و فسادتبدیل شد. شاعران به‌میانجیِ آثارشان در مسیرِ خواست‌های نهضتِ مشروطه مبارزه می‌کردند، در ماجرای نزاع میانِ محمدعلی‌شاه و مجلس اول به مخالفت با او پرداختند، پس از کودتای محمدعلی‌شاه به مبارزه علیه استبدادِ صغیرِ برخاستند، پیروزیِ مشروطه‌خواهان در تهران و سقوطِ محمدعلی‌شاه را گرامی داشتند و ستایش کردند، کمی بعد دلسردی‌شان از انقلاب را نشان دادند، و در برابرِ اولتیماتومِ روس‌ها و اخراجِ مورگان شوستر در ۱۲۹۰ زبانِ ابرازِ خشم و سرخوردگی شدند. در همین دوره هم بود که بذرهای پان‌ایرانیسم و ناسیونالیسمِ آریایی کاشته شد، بذرهایی که پس از جنگِ اولِ جهانی بار دادند و بعدتر بدل به ایدئولوژیِ رسمیِ نظامِ پهلوی شدند.

وقتی در ۱۲۸۵ مظفرالدین‌شاه فرمانِ مشروطیت را امضا کرد، شاعرانِ بسیاریِ با شادیِ بسیار و سپاس به استقبالش شتافتند. ملک‌الشعرای بهار که آن زمان بیست سالش هم نمی‌شد، قصیده‌ای در ستایشِ عدلِ شاه سرود با مشروطه موافقت کرده و به پیشوازِ تشکیلِ مجلسی رفت که در آن ‘بخردانِ هنرور’  گرد

 می‌آیند:

کشور ایران ز عدل شاه مظفّر

رونقی از نو گرفت و زینتی از سر…

پادشه دادگر مظفّردین‌شاه

خسرو روشن‌دل عدالت‌گستر…

مجلس آراست کاندرو ز همه ملک

انجمن آیند بخردانِ هنرور…

احسنت ای پادشاهِ مملکت‌آرای

احسنت ای خسرو رعیّت‌ پرور…

کمی بعد شاه مُرد و پسرش محمدعلی وارثِ تاج‌وتخت شد. طبق معمول مرثیه‌ها یی برای شاهِ متوفا و مدیحه‌ها یی برای وارثش سرودند، چون آن‌زمان تنها جمعی کوچک از نخبگان به نیاتِ شاهِ تازه ظنین بودند. بهار در ترجیع‌بندی عزای شاهِ مُرده را گرفت و جانشینِ پسرِ او را گرامی داشت. مطلعِ شعرش این بیت بود:

شاهی به میان آمد و شاهی ز میان رفت

صد شکر که این آمد و صد حیف که آن رفت

و ادامه می‌یافت که:

المنّه لله که جهان باز جوان شد

وین شاه فلک‌مرتبه سلطان جهان شد

جم‌رتبه محمدعلی آن شاهِ جوان‌بخت

کز فرّ وی این ملکِ کهنْ‌گشته، جوان شد…

بگزید چو بر مسند و اورنگِ پدر جای

این گفتِ ملک را به فلک ورد زبان شد

شاهی به میان آمد و شاهی ز میان رفت

صد شکر که این آمد و صد حیف که آن رفت

به‌مجردِ این که ستایش‌نامه‌ها تمام شدند، کشمکشِ میانِ شاه و مجلس علنی شد و روزبه‌روز هم شدت گرفت. سرخوردگی داشت شروع می شد که دهخدا، معروف به دخو، مصمطی به‌ زبانِ محاوره و طنزآمیز نوشت که مردمِ عادی را مخاطب می‌گرفت ؛ شعری با عنوانِ «آکَبلای» که ادای عامیانه عبارتِ «آقا کربلایی» است. او هم هجو و هم کنایه را به‌کار گرفت و از خوشبینیِ زیاد به پیشرفت و ترقیِ مملکت اظهارِ دلسردی کرد: امیدهای متعالی را دست انداخت و به تناقضاتِ میانِ مشروطه‌خواهی و واقعیتِ جامعه اشاره کرد:

مردود خدا رانده هر بنده آکبلای

از دلقک معروف نماینده آکبلای

با شوخی و با مسخره و خنده آکبلای

نز مرده گذشتیّ و نه از زنده آکبلای

هستی تو چه یک‌پهلو و یک‌دنده آکبلای

نه بیم زکف بین و نه جن‌گیر و نه رمّال

 نه خوف زدرویش و نه از جذبه و از حال

نه ترس ز تکفیر و نه از پیشتو شاپشال

مشکل ببری گور سر زنده آکبلای

هستی تو چه یک‌پهلو و یک‌دنده آکبلای…

از گرسنگی مُرد رعیّت به جهنم

ور نیست در این قوم معیّت به جهنم

تریاک برید عرق حمیّت به جهنم

خوش باش تو با مطرب و سازنده آکبلای

هستی تو چه یک‌پهلو و یک‌دنده آکبلای

تو منتظری رشوه در ایران رود از یاد؟

آخوند ز قانون و ز عدلیه شود شاد

اسلام ز رمّال و ز مرشد شود آزاد؟

یک دفعه بگو مرده شود زنده آکبلای

هستی تو چه یک‌پهلو و یک‌دنده آکبلای

دهخدا هم‌چنین یک‌ مثنوی خودمانیِ )به‌خلافِ رسمی(به زبانِ عامیانهگفت و در آن مردم را کودکی خواند که دارد از گرسنگی می‌میرد و رهبران سیاسی را مادرِ نادان و بی‌توجه او، تشبیهی کاملاً عکسِ تصورِ رایج از مامِ میهن، تصوری که این مادر را قربانیِ سالخورده و ناخوش‌احوالِ حاکمیتِ استبدادی می‌خواند:

خاک به سرم بچّه به‌هوش آمده

بخواب ننه یک سر دو گوش آمده…

اِهه اِهه، ننه چته، گشنمه

بترّکی این‌همه خوردی کمه…

از گشنگی ننه دارم جون می‌دم

 گریه نکن فردا بهت نون می‌دم…

ای وای ننه جونم داره درمی‌ره

گریه نکن دیزی داره سر می‌ره…

بهار در یکی از مثنوی‌هایش به نصیحتِ دوستانه‌ی آمیخته با نکوهشِ شاه رو آورد، که دست از تقابلش با مشروطه‌خواهی بردارد:

پادشها چشم خرد باز کن

فکر سرانجام در آغاز کن

باز گشا دیده بیدار خویش

تا نگری عاقبت کار خویش

پادشها یکسره بد می‌کنی

خود نه به ما بلکه به خود می‌کنی

وای به شاهی که رعیّت‌کش است

حال خوش ملت از او ناخوش است

زشت بود یکسره کردار تو

تا چه شود عاقبت کار تو

بهار این شعرش را با مخمسی پی گرفت که به استقبالِ غزلی آموزنده از سعدی می‌رفت. او در این شعرش پا فراتر گذاشت و به شاه گفت دست از استبداد بردارد و بداند رویه‌ای که در پیش گرفته هیچ حاصلی جز فلاکت و ادبار ندارد.

پادشاها زستبداد چه داری مقصود

که از این کار جز ادبار نگردد مشهود

جودکن در ره مشروطه که گردی مسجود

«شرف مرد به جود است و کرامت به سجود

هر که این هر دو ندارد عدمش به که وجود»

اما شعرش را با بیانِ این تمام می‌کرد که ترغیبِ شاه برای این‌که در مسیرِ حق قرار گیرد، فایده‌ای ندارد، چون طبیعتِ او خطاکار است:

جز خطاکاری از این شاه نمی‌باید خواست

کان‌چه ما در او بینیم سراسر به‌خطاست

مَدَهش پند که بر بدمنشان پند  هبا ست

«پند سعدی که کلید در گنج سعد است

نتواند که به‌جا آورد الّا مسعود»

وقتی شیخ فضل‌الله نوری برای

 اعتراض به مجلس در حرمِ حضرتِ عبدالعظیم بَست نشست، ایرج‌میرزا، با این‌که اشراف‌زاده‌ای قاجاری و ً بویژه شاعری غیرسیاسی بود، در قصیده‌ای به او حمله کرد و فحش و دشنام به سر تا پایش کشید:

حجه‌الاسلام کتک می‌زند

بر سر و مغزت دَگَنَک می‌زند

گر نرسد بر دَگَنَک دستِ او

دست به نعلین و چُسک می‌زند…

چَک‌زنِ سختی بود این پهلوان

ملتفتش باش که چک می‌زند

دستش اگر بر فکلی‌ها رسد

گوزِ یکایک به الک می‌زند…

حالا در حضرت عبدالعظیم

شیخ درِ دوز و کلک می‌زند

اِن‌شاءالله دو روزِ دگر

خیمه از آن‌جا به دَرَک می‌زند

هم‌زمان, سیداشرف‌الدین گیلانی، ناشر و سردبیرِ مجله‌ «نسیم شمال»، که می‌توان بابتِ هم حجمِ عظیم و هم شور و هیجانِ شعرهایش، به‌حق او را ملک‌الشعرای انقلابِ مشروطه خواند، وطنیه‌ای پرشور سرود به‌هیئتِ مرثیه‌ای برای میهن. در این شعر او از جمله هم سوگوارِ از دست رفتنِ اسلام (حقیقی) و هم مشروطه‌خواهی است؛ چه او هم مانند بسیاری از دیگر مشروطه‌خواهان، مشروطه‌خواهی را با اسلامِ حقیقی سازگار می‌دید:

گردیده وطن غرقه اندوه و محن وای

ای وای وطن وای

خیزید و دوید از پی تابوت و کفن وای

ای وای وطن وای…

کو همّت و کو غیرت و کو جوش و فتوّت

کو جنبش ملت

دردا که رسید از دو طرف سیل فتن وای

ای وای وطن وای

افسوس که اسلام شده از همه جانب

پامال اجانب

مشروطه ایران شده تاریخ زَمَن وای

ای وای وطن وای…

بعضی وزرا مسلک‌شان راهزنی شد

سرّی علنی شد

گشته علما غرقه در این لای و لجن وای

ای وای وطن وای…

کو بلخ و بخارا و چه شد خیوه و کابل

کو بابل و زابل

شام و حلب و ارمن و عمّان و عدن وای

ای وای وطن وای…

اشرف به‌جز از لاله غم هیچ نبوید

هر لحظه بگوید

ای وای وطن وای وطن وای وطن وای

ای وای وطن وای

کشمکشِ میانِ شاه و مجلس سرِآخر به کودتای تیرماهِ ۱۲۸۷ منجر شد. در میانِ مشروطه‌خواهانی که گیر افتادند و اعدام شدند، جهانگیرخان بود، از نویسندگانِ «صوراسرافیل» و دوستِ نزدیک دهخدا که خودش موفق شده بود از کشور بگریزد. کمی بعد وقتی دهخدا به امنیت

 سوئیسِ رسید، در خواب جهانگیر را دید و به او گفت «هیچ نگفتی که آن جوان افتاد». بیدار شد و مسمطِ مشهورش را با ترجیع‌بندِ «یاد آر، ز شمعِ مُرده یاد آر» سرود:

ای مرغ سحر چو این شب تار

بگذاشت زِ سر سیاهکاری

وز نفخه روح‌بخش اسحار

رفت از سر خفتگان خماری

بگشود گره ز زلف زرتار

محبوبه نیلگون عماری

یزدان به کمال شد پدیدار

وَهریمن زشتخو حصاری

یاد آر ز شمع مُرده یاد آر

بدین ترتیب دوره‌ی استبدادِ صغیر آغاز شد. ادیب‌الممالکِ فراهانی قصیده‌ای مفصل و تند و گزنده خطاب به شاه سرود و به او گفت بعدِ این اتفاق‌ها دیگر کارش تمام و روزش  آخر است:

امروز که حق را پی مشروطه قیام است

بر شاه محمدعلی از عدل پیام است

کای شه به زمینت زند این توسنِ دولت

کامروز به زیر تو روان گشته و رام است

پنداشتی از احمد و فضل‌الله نوری

کان خواجه وزیرت شده این شیخ امام است

کار تو تمام است و ندانی که از آن روز

شاهیّ تو و دولت و ملک تو تمام است

وآن شعله که از توپ تو افتاد به مجلس

زودا که برافروخته‌ات در به خیام است

از زخم تو خون در جگر شیر خدا شد

وز تیر تو آذر به دل خیر اِنام است

ما بر مَثَلِ آل محمّد شده مقهور

تو هم‌چو یزیدستی و این شهر چو شام است

سیداشرف مسمطی پر شور و خروش نوشت که هم به شاه و هم به شیخ فضل‌الله نوری حمله می‌کرد، به اولی می‌گفت به خائنان کمک کرده و دومی را مشنگ می‌خواند و اضافه می‌کرد تا وقتی شرارت‌های این دو مستدام باشد «این قافله تا به حشر لنگ است»، عبارتِ تکرارشونده‌ای که ترجیع‌بندِ شعر بود:

تا کلّه شیخنا ملنگ است

تا در دل ما غبار و زنگ است

تا پیرِ دلیل مست و منگ است

تا رشته به‌دست این دبنگ است

این قافله تا به حشر لنگ است

تا مصدر کار مستبد است

تا دل به نفاق مستعد است

تا ملت ما به شاه ضد است

تا شاه به خائنین مُمِد است

جان کندن و سعی ما جفنگ است

این قافله تا به حشر لنگ است

گفتیم قلم شده‌ست آزاد

ایران خراب گشته آباد

مشروطه قوی نمود بنیاد

بس مدرسه‌ها شده‌ست ایجاد

افسوس که شیشه‌مان به سنگ است

این قافله تا به حشر لنگ است…

مشروطه و مشورت خدا گفت

پیغمبر نیز برملا گفت

حریّت خلق را صلا گفت

افسوس که باز شیخنا گفت

مشروطه نمونه فرنگ است

این قافله تا به حشر لنگ است

خر صاحب اختیار گشته‌ست

سگ مصدر کار و بار گشته‌ست

روبَه عظمت‌مدار گشته‌ست

شاپشال خزانه‌دار گشته‌ست

شه مات و به خلق عرصه تنگ است

این قافله تا به حشر لنگ است…

وقتی در آغازِ زمستانِ ۱۲۸۷ اصفهان به‌دستِ صمصام‌السلطنه افتاد، بهار قصیده‌ی مستزادی سرود که می‌گفت سخن گفتن با شاه درباره‌ی آزادی بی‌فایده است.

با شَهِ ایران ز آزادی سخن گفت خطاست

کار ایران با خداست

مذهب شاهنشه ایران ز مذهب‌ها جداست

کار ایران با خداست

شاه مست و شیخ مست و شحنه مست و میر مست

مملکت رفته زدست

هر دم از دستان مستان فتنه و غوغا به‌پاست

کار ایران با خداست…

پادشه خود را مسلمان خوانَد و سازد تباه

خون جمعی بی‌گناه

ای مسلمانان در اسلام این ستم‌ها کی رواست

کار ایران با خداست…

باش تا از اصفهان صمصامِ حق گردد پدید

نام حق گردد پدید

تا ببینیم آن‌که سر ز احکام حق پیچد کجاست

کار ایران با خداست…

وقتی شاه نهایتاً خطر را احساس کرد و کوشید انقلابیون را آرام کند و دل‌شان را به‌دست بیاورد، سیداشرف قطعه‌ی هجوآمیزِ عامیانه‌ای سرود که شاه را بابت تغییر موضع و عقب‌نشینی‌اش دست می‌انداخت:

درویش نهنگ پلنگ‌علی چطو شد؟

آن که می‌گفت بلی‌بلی چطو شد؟

وِرد خَفی ذکر جَلی چطو شد؟

آن لُمعاتِ منجلی چطو شد؟

نوری و شیخ آملی چطو شد؟…

آدرویش علم و معرفت صحیح است

در همه‌کار مشورت صحیح است

ظالم قبیح و معدلت صحیح است

مشروطه بَهرِ مملکت صحیح است

صحبت کور موصلی چطو شد؟

و شعرِ دیگری با ترجیع‌بندِ «گفت شیطانِ دغا آخ چه کنم واخ چه کنم» سرود که شاه را تشبیه می‌کرد به شیطان و می‌گفت باز هم پیِ نیرنگ و دغلی تازه است:

گفت شیطان دغا آخ چه کنم واخ چه کنم

گشت مشروطه به‌پا آخ چه کنم واخ چه کنم

مرغ مشروطه به گلزار وطن شهپر زد

معدلت بر رگ و شریان ستم خنجر زد

نام مشروطه به چشم ظَلَمه خنجر زد

مستبد گشت فنا آخ چه کنم واخ چه کنم

من که شیطانم از این غصه زمین‌گیر شدم

مستبدین همه مردند ز غم پیر شدم

راستی من که ز اوضاع جهان سیر شدم

گشتم انگشت‌نما آخ چه کنم واخ چه کنم

گفت شیطان دغا آخ چه کنم واخ چه کنم…

چه شد آن قتل رعیّت چه شد آن ظلم و عذاب

چه شد آن بره بریان چه شد آن جام شراب

چه شد آن شربت قند و چه شد آن مرغ کباب

چه شد آن برگ و نوا آخ چه کنم واخ چه کنم

گفت شیطان دغا آخ چه کنم واخ چه کنم…

اهل گیلان همه یک‌مرتبه هشیار شدند

از حقوق وطن خویش خبردار شدند

دزدی امشب نتوان کرد که بیدار شدند

شحنه دَر داد نِدا آخ چه کنم واخ چه کنم

مستبد گشت فنا آخ چه کنم واخ چه کنم

اصفهان در کَنَفِ حضرت صمصام آمد

کار تبریز ز سردار به انجام آمد

خاک گیلان ز سپهدار نکونام آمد

رشت بگرفت صفا آخ چه کنم واخ چه کنم

مستبد گشت فنا آخ چه کنم واخ چه کنم

دقیقاً همان روزی که قشونِ انقلابیون واردِ تهران شدند، اشرف در شعری حمله‌ی پرشور و خروشی به نوری کرد و او را کسی خواند که ایران و اسلام را «حراج» کرده. در همین شعرش ضمناً اشاره‌ای هم به حمایتِ علمای بزرگِ عتبات از انقلاب کرد:

حاجی بازار رواج است رواج

کو خریدار حراج است حراج

می‌فروشم همه ایران را

عِرض و ناموس مسلمانان را

رشت و قزوین و قم و کاشان را

بخرید این وطن ارزان را

یزد و خونسار حراج است حراج

کو خریدار حراج است حراج

دشمن فرقه ابرار منم

قاتل زمره احرار منم

شیخ فضل‌الله سمسار منم

دین فروشنده به بازار منم

مال مردار حراج است حراج

کو خریدار حراج است حراج

آن شنیدم که حجج در عتبات

زده چادر به لب شطّ فرات

شده عازم به عجم با صلوات

جز حراجم نبود راه نجات

دین به ناچار حراج است حراج

کو خریدار حراج است حراج

جشنِ پیروزی که آغاز شد، بهار ترجیع‌بندی در حمدِ پروردگار سرود:

می‌دِه که طیّ شد دوران جانکاه

آسوده شد مُلک، الملک لله

شد شاه نو را اقبال همراه

کوس شهی کوفت بر رغم بدخواه

شد صبح طالع، طی شد شبانگاه

الحمدلله، الحمدلله

یک چند ما را غم رهنمون شد

جان یار غم گشت دل غرق خون شد

مام وطن را رخ نیلگون شد

و امروز دشمن خوار و زبون شد

زین جنبش سخت زین فتح ناگاه

الحمدلله، الحمدلله

چون که خدا دید جور شبان را

از جا برانگیخت ستارخان را

سدّ ستم ساخت آن مرزبان را

تا کرد رنگین تیغ و سنان را

از خون دشمن وز مغز بدخواه

الحمدلله، الحمدلله

بدخواه دین را سدّی متین بود

لیکن مر او را غم در کمین بود

خاکش به سر شد پاداشش این بود

دشمن که با عیش دایم قرین بود

اکنون قرین است با ناله و آه

الحمدلله، الحمدلله

بخت سپهدار فرخنده بادا

سردار اسعد پاینده بادا

صمصام ایران بُرّنده بادا

ضرغام دین را دل زنده بادا

کافتاد از ایشان بدخواه در چاه

الحمدلله، الحمدلله

ستّارخان را بادا ظفر یار

تبریزیان را یزدان نگهدار

سالارشان را نیکو بود کار

احرار را نیز دل باد بیدار

تا جمله گویند با جان آگاه

الحمدلله، الحمدلله

اشرف هم با همان سبک عامیانه‌ی شعرش به جمع شاعرانِ ستایش‌گرِ انقلاب پیوست و خدا را شکر کرد که «حقوق وطن ادا شد»:

صد شکر حقوق وطن امروز ادا شد

به‌به چه به‌جا شد

هنگام وفا وقت صفا دفع جفا شد

به‌به چه به‌جا شد…

می‌خواست ستمگر بکشد نوشْ‌لبان را

والانسبان را، قانون‌طلبان را

حسرت به دلش ماند و خوش رفت و فنا شد

به‌به چه به‌جا شد

این غلغله وین جنبش و این شورش ملی

این کوشش ملی وین جوشش ملی

والله که از بهر حقوق فقرا شد

به‌به چه به‌جا شد

ای ملت تبریز سعادت شدتان یار

ای حضرت ستار و ای باقر سالار

از همت‌تان مات عقول عقلا شد

به‌به چه به‌جا شد

تا شد علم نصر من الله نمایان

در خطّه تهران، ای ملت گیلان

از سطوت‌تان محو همه ارض و سما شد

به‌به چه به‌جا شد

تا شد ز صفاهان عَلَمِ کاوه پدیدار

شد بخت به ما یار، از جلوه سردار

اسعد که مددبخشِ جَنود سُعَدا شد

به‌به چه به‌جا شد…

قاطرچی و الدنگ و دبوری به کجا رفت

نوری به کجا رفت

یارو به درک رفت و دبوری کله‌پا شد / به‌به چه به‌جا شد

این تابستانِ ۱۲۸۸ بود. دو سال بعد در تابستان ۱۲۹۰ شاهِ مخلوع تلاشی برای به‌دست آوردنِ دوباره تاج‌وتخت کرد,  با نیروی نظامی به ایران آمد اما شکست خورد و بیرون رانده شد. بهار ترجیع‌بندی هجوآمیز از زبانِ خود محمدعلی‌شاه سرود:

با بنده فلک چرا به جنگ است

سبحان‌الله این چه رنگ است…

بودم روزی به شهر تهران

مولا و خدایگان و سلطان

بستم همه را به توپ غرّان

گفتم که کسی نماند از ایشان

دیدم روزِ دگر که جنگ است

سبحان‌الله این چه رنگ است

گفتیم که خلق حرف مفتند

آخر دیدیم دُم‌کلفتند

خیلی گفتیم و کم شنفتند

یک جنبش سخت کرده گفتند

بسم الله ره سوی فرنگ است

سبحان‌الله این چه رنگ است…

دیدیم به شهر قال و قیل است

حجت ز نگار بی‌بدیل است

و ز ما سخنان بس طویل است

گفتیم که نام ما خلیل است

گفتیم که کار ما شلنگ است

سبحان‌الله این چه رنگ است…

من مَمدلیِ گریزپایم

با دولت روس آشنایم

تهران تو کجا و من کجایم

خواهم که به جانب تو آیم

کز عشقِ تو کلّه‌ام دبنگ است

سبحان الله این چه رنگ است

امروز ز بخت در گله استم

درگیر شکنجه و تله استم

در کار فرار و ولوله استم

گر بنده امیر قافله استم

این قافله تا به حشر لنگ است

سبحان‌الله این چه رنگ است

هم‌زمان اشرف هم به روالِ معمولِ عامیانه‌اش شعری از زبانِ شاهِ پیشین سرود که می‌گفت «کم‌ترین ممدلیم، داروغه انزلی‌ام/ تره حلوا نمی‌شه، ممدلی‌بگ شاه نمی‌شه»:

ای فلک این چه بساطی است که چیدستی تو

چه زبردستی تو

دل اعداء وطن را ز جفا خستی تو

چقدر پستی تو

عهد با هموطنان بستی و بشکستی تو

گوییا مستی تو

کم‌ترین ممدلیَم داروغه انزلیم

تره حلوا نمی‌شه ممدلی‌بگ شاه نمی‌شه

ممدلی اشک همی ریخت مثال باران

از فراق یاران

ترکمان‌ها همه کردند فرار از میدان

همه در خون غلطان

هدف تیر بلا گشت رشیدالسلطان

لعن حق بر شیطان

گول شیطان خوردم، آبروی خود بردم

خرقه شولا نمی‌شه ممدلی‌بگ شاه نمی‌شه

هوسم بود جمیع وزرا را بکشم

وکلا را بکشم

دستخط پاره نمایم علما را بکشم

عقلا را بکشم

جمله اصناف و عموم فقرا را بکشم

غربا را بکشم

مال مولا را می‌خوام چنته و شولا را می‌خوام

تره حلوا نمی‌شه ممدلی‌بگ شاه نمی‌شه

چند ماهی بعدتر مجادلاتِ شدیدی سرِ ماجرای شوستر پیش آمد؛ از پیِ دو اولتیماتومِ پیاپیِ روس‌ها، دولت ایران مجبور شد در ۱۲۹۰ قراردادش با مورگان شوستر را فسخ کند. تظاهراتِ عمومیِ وسیعی در مخالفت با این تصمیم در گرفت و مجلس (که نزدیکِ پایانِ دوره‌اش بود) به‌فرمان ناصِرالملکِ نایب‌السلطنه تعطیل شد. عارف قزوینی قطعه‌ای سرود آمیزه‌ای از شعر و تصنیف:

ننگ آن خانه که مهمان ز سر خوان برود

جان نثارش کن و مگذار که مهمان برود

گر رود شوستر از ایران رود ایران بر باد

ای جوانان مگذارید که ایران برود

به جسم مرده جانی، تو جان یک جهانی، تو گنج شایگانی، تو عمر جاودانی

خدا کند بمانی، خدا کند بمانی…

مشت دزدی شده امروز در این ملک وزیر

تو در این مملکت امروز خبیریّ و بصیر

دست بر دامنت آویخته یک مشت فقیر

تو اگر رفتی از این مملکت عنوان برود

به جسم مرده جانی، تو جان یک جهانی، تو گنج شایگانی، تو عمر جاودانی

خدا کند بمانی، خدا کند بمانی…

تو مرو گر برود جان و سر و هستی ما

کور شد د یده بدخواه ز هم‌دستی ما

در فراغت به خماری بکشد مستی ما

ناله عارف از این ورد به کیهان برود

به جسم مرده جانی، تو جان یک جهانی، تو گنج شایگانی، تو عمر جاودانی

خدا کند بمانی، خدا کند بمانی

و بهار ترکیب‌ بندی سرود که به نایب‌السلطنه اتهام می‌زد (گرچه در واقع بی اساس و مدرک) که هم با شاهِ سابق سرِ تجاوزِ قبلی‌اش به خاک ایران و هم با روس‌ها در مورد اقدامات‌شان علیه شوستر تبانی کرده:

ناصرالملک آمد و مسند ربود

با وزیران پیل‌بازی‌ها نمود

حیله‌ها انگیخت تا خود از شمال

شاه سابق با سواران رخ نمود

شوستر آن والامشیر ارجمند

بهر دفعش دست قدرت

 برگشود

آمد از روسیه اولتیماتومی

سرخ و سبز و ارزق و زرد و کبود

از دواهایش شفا نامَد پدید

وین مریض از آن کسل‌تر شد که بود

این مریض و این دوا را مولوی

کرده اندر مثنوی خوش وانمود

… «کز قضا سرکه انگبین صفرا فزود

روغن بادام خشکی می‌نمود»

«آن علاج و آن طبابت‌های او

ریخت یکسر از طبیبان آبرو»

خائنان زین کار نبوَد ننگ‌شان

کور بادا کور چشم تنگ‌شان

بنده و اجری‌خور روسَند و بس

از تمدّن‌خواه تا الدنگشان…

اندرین صلحی که کردند این گروه

مولوی گفته‌ست روی و رنگشان

«کز خیالی صلحشان و جنگشان

وز خیالی نامشان و ننگشان»

«این وزیران از کهین و از مهین

لعنت‌الله علیهم اجمعین»

و این‌چنین دوره‌ی سراسر تب و تاب و پرماجرای سال‌های ۱۲۸۵ تا ۱۲۹۰  به پایان رسید، دوره‌ای که در آن رشد و پیشرفتِ شعر و نثرِ مدرنِ فارسی هیچ کم از میزانِ ترقیِ سیاست و جامعه نداشت، دوره‌ای که هر دوی این قالب‌های ادبی بسیار ساده‌تر و سرراست‌تر و ـ در مواردی ـ عامیانه شدند، به شدت سیاسی شدند، و آن‌چنان آسان‌فهم شدند که در اجتماعات با صدای بلند خوانده می‌شدند و بر صفحه‌ی نشریات می‌نشستند. این ضمناً دوره‌ای بود که بذرهای ناسیونالیسمِ پان‌ایرانیستی و آریایی‌ای کاشته شد که بعدترها بار می‌داد، و بارقه‌هایش را می‌توان در اشعاری گاه و بی‌گاه و پراکنده دید که کمابیش همگی نگاهی بدبینانه داشتند، شوکت و شکوهِ قدیم را ستایش می‌کردند، و عزای ناکامی‌های امروز را داشتند. از همین جمله بود که ادیب‌الممالک در مسمطی نوشت:

برخیز شتربانا بر بند کژاوه

کز چرخ عیان گشت همی رایت کاوه

از شاخ شجر برخاست آوای چکاوه

وز طول سفر حسرت من گشت علاوه

بگذر به‌شتاب اندر از رود سماوه

در دیده من بنگر دریاچه ساوه

وز سینه‌ام آتشکده پارس نمودار

ماییم که از پادشهان باج گرفتیم

زان پس که از ایشان کمر و تاج گرفتیم

دیهیم  و سریر از کهر و  عاج گرفتیم

اموال و ذخایرشان تاراج گرفتیم

وز پیکرشان دیبه و دیباج گرفتیم

ماییم که از دریا امواج گرفتیم

و اندیشه نکردیم ز طوفان و ز تیّار

خاک عرب از مشرق اقصی گذراندیم

وز ناحیه غرب به افریقیه راندیم

دریای شمالی را بر شرق نشاندیم

وز بحر جنوبی به فلک گرد فشاندیم

هند از کف هندو، ختن از ترک ستاندیم

ماییم که از خاک بر افلاک رساندیم

نام هنر و رسم کرم را به سزاوار

امروز گرفتار غم و محنت و رنجیم

در داو فره باخته اندر شش و پنجیم

با ناله و افسوس در این دیر سپنجیم

چون زلف عروسان همه در چین و شکنجیم

هم سوخته‌کاشانه و هم باخته‌گنجیم

ماییم که در سوگ و طرب قافیه‌سنجیم

جغدیم به ویرانه، هزاریم به گلزار

قطعه‌ی بهار این‌قدر پرشور نبود اما همین‌قدر متعهد و دلسوزانه بود. عشقش را به ایران بزرگ بیان می‌کرد اما ـ  با رنج و درد ـ سوگوارِ «امروز»ش بود:

ای خطّه ایرانِ مهین ای وطن من

ای گشته به مهر تو عجین جان و تن من

دور از تو گل و لاله و سرو و سمنم نیست

ای باغ گل و لاله و سرو و سمن من

دردا و دریغا که چنان گشتی بی‌برگ

کز بافته خویش نداری کفن من

بسیار سخن گفتم در تعزیت تو

آوخ که نگریاند کس را سخن من

و امروز همی گویم با محنت بسیار

دردا و دریغا وطن من وطن من

اشرف شعری گفت که در آن برای نخستین بار عبارت «قوقولیقو» آمد، سال‌ها پیش از آن‌که نیما یوشیج، بنیان‌گذارِ شعر مدرن فارسی، به‌کارش بگیرد:

می‌خواند خروسی به شبستان قوقولیقو

می‌گفت که ای فرقه مستان قوقولیقو

کو بهمن و کو رستم دستان قوقولیقو

آوخ که خزان زد به گلستان قوقولیقو

فریاد ز سرمای زمستان قوقولیقو

از سیل ختن شهر وطن رو به خرابی

ما خفته و مدهوش چو مستان شرابی

می‌گفت به مرغان هوا آدم آبی

در شهر بود قحطی انسان قوقولیقو

فریاد ز سرمای زمستان قوقولیقو…

کو بلخ و بخارا و چه شد خیوه و کابل

کو هند و سمرقند و چه شد بابل و زابل

کو نقطه قفقاز و چه شد آن چمن گل

این بحر خزر بود از ایران قوقولیقو

فریاد ز سرمای زمستان قوقولیقو…

هی هی بخروشید که باز اول کار است

شیرانه بجوشید که هنگام شکار است

مردانه بکوشید که دشمن به کنار است

زیر لگد افتاده خروسان قوقولیقو

کافر به کجا خاک مسلمان قوقولیقو…

سرانجام می‌رسیم به قطعه شعری از ابوالقاسم لاهوتی ـ شاعرِ جوانِ ناسیونالیستی که تقدیرش این بود که در اوایل دهه‌ی بیستِ میلادی دست‌به‌کارِ کودتایی ناموفق شود و از پی‌اش به شوروی بگریزد ـ که در استفاده از قالبِ لالایی خواندنِ مادری برای کودکش در شعر، کارش نو و خلاقانه بود ــ گرچه پیش‌ترش اشرف این قالب را به منظوری دیگر به کار گرفته بود. و تصادفاً مفهومِ بسیار رایج‌تری بود از مامِ وطن به نسبتِ توصیفِ نمادینِ دهخدا که پیش‌تر ذکر کردیم و مامِ وطن را رهبرانِ سیاسیِ بی‌فکر و بی‌مبالاتش خوانده بود:

آمد سحر و موسم کار است بالام لای

خواب تو دگر باعث عار است بالام لای

لای لای بالالای لای لای لای بالالای لای…

تو کودک ایرانی و ایران وطن توست

جان را تن بی‌عیب به کار است بالام لای

تو جانی و ایران چو تنِ توست لای لای بالالای لای

برخیز سلحشور و تو در حفظ وطن کوش

ای تازه‌گل ایران ز چه خوار است بالام لای

بس جامه عزّت به بدن پوش لای لای بالالای لای…

نگذار وطن قسمت اغیار بگردد

با آن‌که وطن را چو تو یار است بالام لای

ناموس وطن خوار بگردد لای لای بالالای لای

بدین ترتیب نهضت مشروطه منجر به انقلابی خودجوش در شعرِ فارسی شد؛ به‌رغمِ استفاده‌ی کماکان از قالب‌ها و ساختارهای سنتی، تغییراتی بنیادین در مضامین، عبارات، زبان و نیز صورِ خیال و دیگر ابزارهای ادبیِ مورد استفاده صورت گرفت، به‌لحاظ سبک و طرز بیان تقریباً تمام اشعارِ انقلابیِ این دوره بسیار ساده‌تر از پیش بودند و در این زمینه اشعارِ منظومی به زبانِ عامیانه و محاوره‌ای حتا پا را فراتر می‌گذاشتند و رویکردی بودند کاملاً نو و خلاقانه به شعر، و از آن‌جا که شعرِ انقلابیِ این دوران کم‌وبیش هم‌زمانِ سرودنش منتشر هم می‌شد، کمکِ چشمگیری بود برای جهت دادن و اثر گذاردن بر افکارِ عمومی و به‌خصوص جمعیتِ شهرنشین.



مطالب مرتبط

فروغی سیاست‌مدار نبود؛ کارمند کاردان بود.

پاسخ همایون کاتوزیان به پرسش اندیشه پویا: فروغی با سیاستمداران همعصر خود چه تفاوتی داشت؟ محمدعلی فروغی (ذکاء‌الملک) از روشنفکران جوان انقلاب مشروطه بود. پدرش میرزا محمدحسین‌خان فروغی [...]

ﺑﺮ ﺗﻮ ﺍﻡ ﺍﻯ ﺣﺴﻴﻦ ﺩﻝ ﺳﻮﺯﺩ

  ﺣﺴﻴﻦ ﺷﻬﻴﺪﻯ ﺍﺯ ﺩﺳﺖ ﻣﺎ ﺭﻓﺖ. ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺳﺎﺩﮔﻰ  ﻭ ﺑﻪ ﻫﻤﻴﻦ ﺩﺭﺩﻧﺎﻛﻰ. ﺷــﺎﻳﺪ ﺍﮔﺮ ﺍﺯ ﺳﺮﻃﺎﻥ ﻭ ﺳﻼﻃﻮﻥ ﻣﺮﺩﻩ ﺑﻮﺩ ﻣﺮﮔﺶ ﭼﻨﺎﻥ ﻏﻴﺮﻣﺘﺮﻗﺒﻪ ﻧﻤﻰ ﻧﻤﻮﺩ؛ ﺑﺎ [...]

روایت سنجابی، ملکی و صدیقی از مخالفت با رفراندوم دکتر مصدق

  وقتی که دکتر مصدق تصمیم گرفت که مجلس هفدهم را با مراجعه به آراء عمومی یا رفراندوم (و به اصطلاح امروز، همه‌پرسی) ببندد، با مخالفت جدی چند تن از نزدیکان و هواداران خود روبرو شد. اخیراً (به [...]

ایران پس از آیت الله خمینی

کتاب  The Persians: Ancient, Mediaeval and Modern Iran    اثر همایون کاتوزیان که با عنوان «ایرانیان: تاریخ باستان، میانه، و امروز ایران» به قلم حسین شهیدی به فارسی درآمد، بنا به برخی ملاحظات، با حذف دو فصل نهایی [...]


نام (ضروری):
پست الکترونیک (ضروری):
وب‌سایت:
نظر: